(Vikipediya, oçiq ensiklopediya)

Karyera - bu şaxsning örganişi, iş va hayotning boşqa jabhalari orqali metaforik „sayohat“i hisoblanadi. Karyerani aniqlaşning bir qança usullari mavjud va bu atama turli usullarda qöllaniladi.

Tariflar

Oksford inglizça luğatida „karyera“ sözi insonning „ hayot davomidagi (yoki hayotning alohida qismi) yönalişi yoki rivojlanişi“ deb taʼriflangan. Uşbu tarif „mavqe“ni şaxs hayotida, örganişi va işining bir qator jihatlari bilan boğlaydi. „Karyera“ ham tez-tez tuşuniladi şaxs hayotining iş jihatlari bilan boğliq masalan, " ayol obrösi " kabi. „Karyera“ atamasini qöllaşning uçinçi usuli odatda maxsus tayyorgarlik yoki rasmiy taʼlimni öz içiga olgan kasb yoki kasbni tavsiflaydi  insonning hayotiy işi bölişi^[2].  Bu holda „karyera“ odatda bitta sanoat yoki sektor doirasida amalga oşiriladigan özaro boğliq işlar ketma-ketligi sifatida: masalan, „taʼlim sohasidagi mavqe“i, „jinoiy javobgarligi“ yoki „quriliş savdosidagi órini“ haqida gapiriş mumkun. Taşkilot xulq-atvori böyiça tadqiqotçilar tomonidan mavqeyi „individning hayoti davomida öziga xos naqşni taşkil etuvçi taşkilot içida va taşqarisida iş bilan boğliq va boşqa tegişli tajribalari“ deb tariflangan.

Etimologiya

"Karyera" sözi oxir-oqibat lotinça carrus sözidan kelib çiqqan bölib, aravaga işora qiladi

Onlayn etimologiya luğati 1803-yildan boşlab "obroʻ " „odamning jamoat yoki kasbiy hayoti“ degan maʼnoni anglatuvçi semantik kengaytmani daʼvo qiladi. U 1800-yilda naşr etilgan önlab kitoblarda Gyotening „adabiy karerasi“, boşqa biografik şaxslarning „biznes karyerasi“ va „professional karerasi“ ga işora qilib işlatilgan, şuning uçun bu ibora, ehtimoliy muntazam ravişda işlatilgan 1800-yil

Karyeradagi tarixiy özgarişlar

Modernizmdan oldingi „karera“ tuşunçasi uçun cursus honorum ni soliştiring.

20-asrning oxiriga kelib, keng kölamli özgarişlar (ayniqsa, potencial kasblar oraliğida) va kengroq taʼlim unga martaba rejalaştirişi (yoki loyihalaştirişi) imkonini berdi: Şu nuqtai-nazardan, kasb-hunar böyiça maslahatçi va martaba maslahatçisi örini katta böldi. 20-asr oxiri 21-asr boşlarida kattalar uçun ketma-ket yoki bir vaqtning özida ikki yoki bir neçta mavqega ega böliş odatiy hol emas edi. Şunday qilib, kasbiy identifikaciyalar iş odob-axloqidagi bu özgarişlarni aks ettiriş uçun tire yoki gibridlangan böldi. Iqtisodçi Riçard Florida bu tendenciyani umumiy va aniqroq " kreativ gruh " orasida qayd etgan.

Karyera boşqaruvi

Mansabni boşqariş yoki karyera rivojlanişi şaxs tomonidan martabani faol va maqsadli boşqarişni tavsiflaydi. „Keryerani boşqariş könikmalari“ni öz içiga olgan ğoyalar Blueprint modeli (AQŞ, Kanada, Avstraliya, Şotlandiya va Angliyada^[8])^[9] va Raqamli martaba savodxonligining yetti C darajasida (ayniqsa, Internet bilan boğliq) tasvirlangan könikmalar^[10].

Asosiy könikmalarga hozirgi mavqei haqida fikr va mulohaza yuritişi, mehnat bozorini örganişi, taʼlim zarurligini aniqlaşi, oçiliş joylarini topiş va karyerani özgartiriş qobiliyati kiradi. 

Kasb tanlaş

Behling va boşqalarning fikriga köra, şaxsning firmaga qöşiliş qarori uçta omildan biriga boğliq bölişi mumkun, yaʼni ob’ektiv omil, sub’ektiv omil va tanqidiy aloqa^[11].

• Ob’ektiv omil nazariyasi talabnoma beruvçilarning oqilona ekanligini taxmin qiladi. Şuning uçun tanlov işning aniq foydasini ob’ektiv baholaşdan keyin amalga oşiriladi. Faktorlar iş haqi, boşqa imtiyozlar, joylaşuv, martaba kötariliş imkoniyatlari va boşqalarni öz içiga olişi mumkin.
• Subyektiv omillar nazariyasi qaror qabul qilişda ijtimoiy va psixologik omillar ustunlik qiladi. Işning holati, taşkilotning obrösi va boşqa şunga öxşaş omillar muhim rol öynaydi.
• Tanqidiy aloqa nazariyasi nomzodning taşkilot bilan özaro aloqada bölgan kuzatuvlari qaror qabul qilişda muhim rol öynaydi degan fikrni ilgari suradi. Masalan, işga yollovçining nomzod bilan qanday aloqada bölişi, javobning tezkorligi va şunga öxşaş omillar muhim ahamiyatga ega. Uşbu nazariya tajribali mutaxassislar uçun köproq mos keladi.

Uşbu nazariyalarda nomzodlarga iş beruvçilar ham kasblarni erkin tanlaş huquqiga ega deb taxmin qiladilar. Aslida esa iş örinlarining tanqisligi va kerakli iş örinlari uçun kuçli raqobat bölişi, qaror qabul qilişda jarayonini keskin tarizda qiyinlaştiradi. Köpgina bozorlarda xodimlar malum bir mavqe bilan şuğullanişadi, çunki ular özlariga mavjud bölgan har qanday işni qabul qilişga majbur bölişgan. Bundan taşqari, Ott-Holland va uning hamkasblari madaniyat turiga qarab, kasb tanlaşga katta taʼsir körsatişi mumkinligini aniqlaganlar^[12].

US News malumotlariga köra, siz uçun eng yaxşi kasbni tanlaşda köp narsalarni hisobga oliş kerakligi aytilgan. Ulardan baʼzilari quyidagilardan iboratdir: tuğma isteʼdod, iş uslubi, ijtimoiy özaro taʼsiri, iş va hayot balansi, siz qaytarib berişni xohlaysizmi yoki yöqmi, jamoatçilik oldida özingizni erkin his etasasizmi, stress bilan şuğullanasizmi yoki yöqmi va nihoyat qança pul qilmoqçisiz. Agar kasb tanlaş haddan taşqari bosimdek tuyilsa, mana yana bir variant: eng yaxşi qarorni qabul qiliş orqali bugun töğri keladigan yölni tanlang va kelajakda fikringizni özgartirişingiz mumkunligini biling. Bugungi iş joyida kasb tanlaş degani siz butun umringiz davomida şu iş yönalişiga yopişib olişingiz şart degani emas. Aqlli qaror qabul qiling va uzoq muddatli maqsadlaringizdan kelib çiqib, keyingi maqsadingizni qayta körib çiqişni rejalaştiring

Karyera (kasb) özgarişi

Kasbni özgartiriş mavqe va karyera boşqaruvining muhim jihati hisoblanadi. Umr davomida şaxs ham, mehnat bozori ham özgaradi; köp odamlar hayoti davomida kasblarini özgartirişni kutişi mumkun. AQŞ Mehnat statistikasi byurosi tomonidan 1979-yilda yoşlarning milliy böylama sörovi orqali töplangan malumotlar şuni körsatdiki, 18 yoşdan 38 yoşgaça bölgan şaxslar 10 dan ortiq iş joylariga ega bölişadi^[14].

Odamlar öz kasblarini özgartirişlarini xohlaşlari uçun turli sabablar bor. Baʼzida karyeraning özgarişi uzoq kutilgan işdan böşatiş natijasida yuzaga kelişi mumkun, boşqa paytlarda esa kutilmaganda va ogohlantirişsiz sodir bölişi mumkun^[15].

Töğri menejment^[16] tomonidan ötkazilgan sörov mansab özgarişining quyidagi sabablarini taklif qiladi.

• Taşkilotni qisqartiriş yoki qayta quriş (54%).
• Yangi muammolar yoki yuzaga keladigan imkoniyatlar (30%).
• Yomon yoki samarasiz etakçilik (25%).
• Menejer(lar) bilan yomon munosabatda böliş (22%).
• Iş/hayot muvozanatini yaxşilaş uçun (21%).
• Hissalar tan olinmaydi (21%).
• Yaxşiroq kompensatsiya va imtiyozlar uçun (18%),
• Şaxsiy va taşkiliy qadriyatlarga yaxşiroq moslaşiş uçun (17%).
• Şaxsiy kuçli va qobiliyatlar taşkilotga mos kelmaydi (16%).
• Taşkilotning moliyaviy beqarorligi (13%).
• Taşkilot boşqa joyga köçirildi (12%).

Time.com saytidagi maqolaga köra, hozirda iş bilan band bölgan har uç kişidan biri (2008-yil holatiga köra) kuniga taxminan bir soatini boşqa lavozim qidirişga sarflaydi ekan

Karyera muvaffaqiyati

Karyera muvaffaqiyati-bu mansab haqidagi akademik va maşhur yozuvlarda tez-tez işlatiladigan atama. Bu şaxsni hozirgaça öz işi va hayotida muvaffaqiyatli deb taʼriflaş mumkin bölgan daraja va usullarni anglatadi^[17].

1950-yil va 1960-yillarda odamlar odatda bir yoki ikkita firmada öz martabalari davomida işlaganlar va muvaffaqiyat taşkilot tomonidan belgilanadi va lavozimga kötariliş, iş haqining oşişi va/yoki mansab bilan ölçanadi^[18]. Bunday anʼanaviy karyera Donald Superning mavqe bosqiçi modeli misolida keltirilgan^[19]. Superning çiziqli mavqe bosqiçi modeli mansab barqarorligi, taşkiliy tuzilmalar kontekstida amalga oşirilişini taklif qiladi. Şaxslar köproq taşqi mukofotlarni qidirib, taşkilot ierarxiyasiga kötarilişadi^[20].

Erta karyera muvaffaqiyati keyinçalik umidsizlikni keltirib çiqarişi mumkun, ayniqsa, insonning özini özi qadrlaşi uning mavqe yoki yutuqlari bil*an boğliq bölsa^[21]. Kasbiy muvaffaqiyat baʼzi sohalarda, ilmiy tadqiqotlarda va keyinçalik boşqa sohalarda ham, masalan, öqitişda paydo böladi^[21].

Daromad sof körinişda (masalan, sof poyda miqdori) yoki nisbiy körinişda (masalan, boşlanğiç iş haqi bilan soliştirganda işlagan summasi) ifodalanişi mumkun. Daromad va mavqe muvaffaqiyatning ob’ektiv mezonlariga misol bölib, bu erda „ob’ektiv“ ularni faktik ravişda tekşiriş mumkunligini anglatadi va faqat fikr masalasi bilan emas.

Köpgina kuzatuvçilarning taʼkidlaşiça, iqtisodiy va texnologik özgarişlarning tez sur’atlari tufayli mavqei oldingiga qaraganda kamroq başorat qilinadi ekan^[22]. Bu şuni anglatadiki, karyerani boşqariş uning iş beruvçi taşkiloti emas, balki şaxsning javobgarligidir aniqroği, çunki „hayot uçun iş“ ötmişda qoldi. Bu martaba muvaffaqiyatining sub’ektiv mezonlariga köproq eʼtibor qaratdi^[23]. Bularga işdan qoniqiş, mavqedan qoniqiş, iş va hayot balansi, şaxsiy muvaffaqiyat hissi va şaxsiy qadriyatlariga mos keladigan işga erişiş nazarda tutiladi. Insonning öz karyera muvaffaqiyatini baholaşiga oila aʼzolari, döstlari yoki maktab yoki kollejdagi tengdoşlari bilan qançalik yaxşi işlagani kabi ijtimoiy soliştiriş taʼsir qilişi mumkun^[24].

Inson erişgan karyerasi muvaffaqiyatining miqdori va turiga martaba kapitalining bir neça şakllari taʼsir qiladi^[25]. Bularga ijtimoiy kapital (inson jajb qilişi mumkin bölgan şaxsiy aloqalar kölami, darajasi va çuqurligi), inson kapitali (namoyiş qilinadigan qobiliyatlar, tajribalar va malakalar), iqtisodiy kapital (mansab bilan boğliq resurslardan foydalaniş imkonini beruvçi pul va boşqa moddiy resurslar) va madaniy kapital (maʼlum bir ijtimoiy kontekstda samarali işlaş uçun könikma, munosabat yoki umumiy savotxonlikga ega böliş) kiradi

Karyera böyiça yordam

Odamlarga öz martabalarini rivojlantiriş va boşqarişda yordam beradigan turli xil taʼlim, maslahat va inson resurslarini boşqariş kabi kurslar bor. Mansab yordami odatda insonlar taʼlimida böladilar, mehnat bozoriga ötayot vaqtda, mavqe özgarganlarida, işsizlik paytida va nafaqaga ötiş paytida taqdim etiladi. Yordam mansab böyiça mutaxassislarga, boşqa mutaxassislar yoki oila va döstlar kabi professional bölmagan isnolar tomonidan taklif qilinişi mumkin. Kasbiy unvon qöllab-quvvatlaş baʼzan OECD tomonidan kasbiy yöl-yöriq taʼrifida bölgani kabi „karyera yönalişi“ sifatida ham tanilgan:

The activities may take place on an individual or group basis, and may be face-to-face or at a distance (including helplines and web-based services). They include career information provision (in print, ICT-based and other forms), assessment and self-assessment tools, counselling interviews, career education programmes (to help individuals develop their self-awareness, opportunity awareness, and career management skills), taster programmes (to sample options before choosing them), work search programmes, and transition services."^[27]

Lekin, „kasbga yönaltiriş“ atamasi çalkaş bölişi mumkun, çunki bu atama odatda karyera böyiça maslahatçilarning faoliyatini tasvirlaş uçun ham qöllaniladi.

Kasbiy yordamni taʼminlaş[tahrir | manbasini tahrirlaş]

Işga qabul qilişni qöllab-quvvatlaş turli xil mexanizmlar bilan jalb etiladi. Köpinça karyera yordami norasmiy bölib, şaxsiy tarmoqlar yoki boşqaruv kabi mavjud munosabatlar orqali taqdim etiladi. Xususiy mavqeni qöllab-quvvatlaş marketingi bor bölib, ammo kasbiy faoliyat sifatida mavjud bölgan mavqe yordamining asosiy qismi davlat sektori tomonidan taqdim etiladi. 

Kasbiy yordam turlari[tahrir | manbasini tahrirlaş]

Işga qabul qilişning asosiy turlari quyidagilardan iborat:

• Karyera maʼlumotlari kasb va taʼlim tanlovlarini qöllab-quvvatlaydigan maʼlumotlarni tavsiflaydi. Mansab maʼlumotlarining muhim kiçik töplami mehnat bozori töğrisidagi maʼlumotlar (LMI), masalan, turli kasblarning iş haqi, turli kasblarda bandlik darajasi, mavjud öquv dasturlari va joriy iş örinlari.
• Karyera baholaş turli şakllarda bölgan va miqdoriy va sifat metodologiyalariga tayanadigan testlardir. Işga qabul qilişni baholaş odamlarga özlarining noyob qiziqişlari, şaxsiyati, qadriyatlari va könikmalarini aniqlaşga va maʼlum bir martaba bilan qançalik mos kelişi mumkinligini aniqlaşga yordam beradi. Işga oid könikmalar, ötkaziladigan könikmalar va öz-özini boşqariş qobiliyatlari martaba baholaşni aniqlaşga yordam beradigan baʼzi könikmalardir^[28]. Işga qabul qilişni baholaş, şuningdek, odamlarga özlari erişmoqçi bölgan martaba uçun zarur bölgan vazifalar, tajriba, taʼlim va treninglarni topişga yordam beriş orqali potentsial imkoniyatlar oynasini taqdim etişi mumkin^[29]. Işga qabul qiliş böyiça maslahatçilar, ijroçi murabbiylar, taʼlim muassasalari, martaba rivojlantiriş markazlari va autplacement kompaniyalari köpinça odamlarga özlarining noyob şaxsiy profiliga mos keladigan martaba izlaşga yönaltirişlariga yordam beriş uçun martaba baholaşni boşqaradi.
• Karyera böyiça maslahat odamlarning qiziqişlari, şaxsiyati, qadriyatlari va könikmalarini baholaydi va ularga martaba imkoniyatlarini örganişga, magistratura va kasbiy maktablarni tadqiq qilişga yordam beradi. Işga qabul qiliş böyiça maslahatlar mutaxassislik/kasb tanlaş, iş dunyosiga ötiş yoki keyingi kasbiy taʼlim bilan boğliq bölgan izlanişlar va qarorlar qabul qilişda yakkama-yakka yoki guruhli professional yordam körsatadi.
• Karyera taʼlimi odamlarning özlari, martaba va iş dunyosi haqida biliş jarayonini tavsiflaydi. Maktablarda kasbiy taʼlimning kuçli anʼanasi mavjud, ammo martaba taʼlimi boşqa kontekstlarda, jumladan, keyingi va oliy taʼlim va iş joyida ham amalga oşirilişi mumkin. Karyera taʼlimi uçun keng tarqalgan bölib foydalaniladigan DOTS tizimi qarorlarni örganiş (D), imkoniyatlardan xabardorlik (O), ötiş davrini örganiş (T) va öz-özini anglaş (S) degan maʼnoni anglatadi^[30]. Köpinça, oliy taʼlim juda tor yoki juda tadqiqotga asoslangan va maʼlum bir martaba uçun zarur bölgan könikmalarni rivojlantiriş uçun materialni çuqurroq tuşunmaydi deb hisoblanadi^[31].

Baʼzi tadqiqotlar şuni körsatadiki, örta maktabdan keyin bir yillik taʼlim qöşilişi har bir işçiga iş haqining 17,8% ga oşişiga olib keladi. Lekin, 9 yoki 10yildan ortiq qöşimça öqiş yillari işçining iş haqiga unçalik taʼsir qilmaydi. Xulosa qilib aytganda, yaxşi öqimiş, katta foyda. 2010-yilda AQŞ işçi kuçining 90 foizi örta maktab diplomiga, 64 foizidan ozi kollej va 34 foizidan kami bakalavr darajasiga ega edi.

Insonlar karyerasi uçun taʼlim olişga harakat qilganida duç kelişi mumkin bölgan umumiy muammo-bu xarajat. Taʼlim bilan birga keladigan karyera maktabda öqişni tölaş uçun etarliça yaxşi pul tölaşi kerak. Maktabda taʼlim olişning afzalliklari olingan darajaga (yoki sertifikatlaştirişga), maktab taklif qilişi mumkin bölgan dasturlarga va maktab reytingiga qarab juda farq qilişi mumkin. Baʼzan kollejlar talabalarga mutaxasislikga tayyorlaş uçun köproq taʼlim beradi. Kollejlar talabalar xohlagan işiga yöl va yordam berişlari odatiy hol emasdir^[32].

Köpinça karyera yordami yuzma-yuz körsatiladi, ammo martaba kömagining ortib borayotgan miqdori onlayn tarzda taqdim etiladi